Monarchia absolutna we Francji

Polityka kardynała Richelieu

Francja wyszła z wojen religijnych XVI stulecia zrujnowana i zanarchizowana. Heroiczne boje o odbudowę i reformę państwa rozpoczął założyciel nowej dynastii - Henryk IV de Bourbon (1593-1610). W okresie panowania we Francji jego syna Ludwika XIII (1610-1643) faktyczne rządy sprawował jego pierwszy minister kardynał Armand Jean du Plessis de Richelieu (1624-1642).

Głównym celem kardynała było stworzenie z Francji sprawnie zarządzanego państwa o silnej władzy królewskiej. Współdziałanie króla i jego ambitnego pierwszego ministra odbywało się bez przeszkód i napięć . Ludwik XIII bowiem zdawał sobie sprawę ze swoich istotnych braków jako polityka i oddał władzę człowiekowi, którego uważał za znacznie lepszego w sprawowaniu władzy od siebie. Dzięki temu król mógł oddać się swojemu ulubionemu zajęciu, jakim było kucharzenie, a zwłaszcza robienie naleśników. Kardynał Richelieu musiał zadbać o to, aby rozkazy królewskie miały swoją wagę i były należycie wykonywane. Radę królewską, złożoną do tej pory z wielkich feudałów, zastąpił fachowy rząd, złożony z gubernatorów prowincji. Urzędnicy nazywani intendentami musieli przede wszystkim spełniać kryterium fachowości. Na stanowiska intendentów zaczęto powoływać mieszczan. Obok zalety wykształcenia można było także liczyć na ich lojalność wobec mocodawcy, któremu zawdzięczali wszystko. Na końcu sumiennej kariery urzędniczej czekała nagroda w postaci nobilitacji - stąd powstała nowa grupa szlachecka, tzw. szlachta urzędnicza. Ciało przedstawicielskie społeczeństwa francuskiego - Stany Generalne - nie były zwoływane od 1614 roku aż do 1789. Kardynał Richelieu osłabił znaczenie wielkich feudałów poprzez wydanie zakazu posiadania przez arystokrację zamków obronnych, artylerii i prywatnych armii. Ponieważ kraj musiał być jednolity pod względem prawnym, rozpoczęto długotrwały proces unifikacji prawa, poznoszono cła wewnętrzne, a nawet - poprzez założenie w 1635 roku Akademii Francuskiej - rozpoczęto proces ujednolicenia języka (do tej pory mówiono we Francji co najmniej kilkunastoma dialektami). Fakt posiadania przez hugenotów (wg edyktu nantejskiego) stu twierdz, jako rękojmi ich nietykalności, był dla kardynała dowodem istnienia państwa w państwie. Tego nie mógł tolerować. W latach 1628 - 29 przeprowadził z hugenotami zwycięską wojnę, w wyniku której odebrał im wszystkie twierdze, ale nie pozbawił tolerancji religijnej. Pierwszym rozkazem królewskim, jaki wydał kardynał, był zakaz pojedynków. Zakaz ten kardynał traktował jako sprawdzenie rzeczywistych możliwości działania władzy. Był on bowiem na tyle mało dotkliwy, że nie zachodziła obawa wywołania rewolty. Jednocześnie szlachcic francuski został mocno dotknięty na swoim honorze. Porządku miała pilnować gwardia kardynała, licząca zaledwie około stu pięćdziesięciu osób. Od słynnego zakazu pojedynków rozpoczyna się nie mniej słynna powieść Aleksandra Dumasa "Trzej Muszkieterowie".

Panowanie Ludwika XIV

Fronda
Po śmierci Ludwika XIII na tron wstąpił zaledwie czteroletni jego syn Ludwik XIV (1643-1715).
Ponieważ zabrakło również kardynała Richelieu, władzę w swoje ręce wziął jego następca kardynał Juliusz Mazarin (właściwie Giulio Mazzanno. Włoch z pochodzenia). W okresie małoletniości Ludwika XIV w latach 1648-53 miała miejsce Fronda. Fronda była buntem mieszczaństwa paryskiego i feudałów przeciwko absolutyzmowi. Żądano aby :
a) każdy edykt podatkowy był wcześniej przedyskutowany,
b) nikt nie był aresztowany bez wyroku sądu,
c) stanowiska intendentów królewskich były zniesione. Mimo początkowych sukcesów (kardynał, królowa wdowa Anna i małoletni Ludwik musieli uciekać z Paryża) to ostatecznie Fronda doznała niepowodzenia.

Rządy osobiste Ludwika XIV.

Ludwik XIV objął rządy osobiste w 1661 roku. Nie mianował już więcej pierwszego ministra. Odebrał parlamentowi paryskiemu (instytucja sądowa) prawo rejestracji królewskich rozporządzeń. Powiedział przy tym :
"Państwo to ja". Władzę swoją król opierał na trzech filarach : sprawnej i lojalnej biurokracji, armii i policji. Istniał również pewien rodzaj inwigilacji potencjalnych opozycjonistów. Był to tzw. ?czarny gabinet", w którym przeglądano korespondencję prywatnych osób. Król przeniósł rezydencję monarszą z Paryża do Wersalu, gdzie zbudował najświetniejszy w Europie pałac królewski. Służył on nie tylko podkreśleniu prestiżu króla i mocarstwowości Francji. Wersal stał się także złotą klatką arystokracji francuskiej. Dzięki skupieniu wokół swojej osoby wszystkich potencjalnych buntowników (patrz Fronda) mógł ich kontrolować. Udział w życiu dworu (np. asystowanie przy budzeniu się króla, ubieraniu i tym podobnych czynnościach) stawał się powoli obowiązkiem. Kto tylko tłoczył się w tej ciżbie, mógł liczyć na zaszczyty i awanse. Poprzez system starannie rozdawanych łask i pieniężnych apanaży, monarcha rozbił i skorumpował grupę arystokracji. Dwór królewski mógł pomieścić ponad piętnaście tysięcy osób, czyli w gruncie rzeczy całą liczącą się arystokrację francuską. Kto zaś nie zgadzał się z metodami rządzenia stosowanymi przez króla, ten ze złotej klatki mógł się bardzo szybko przenieść do klatki żelaznej, czyli Bastylii. Każdy bowiem, niezależnie od swojej pozycji społecznej, mógł zostać aresztowany na podstawie rozporządzenia królewskiego bez wyroku sądowego. Można powiedzieć, że istota absolutyzmu Ludwika XIV mieściła się w odległości pomiędzy Wersalem a Bastylią. Utrzymanie takiego ustroju kosztowało oczywiście bardzo drogo. Sam dwór pochłaniał 10 % budżetu państwa. Środki finansowe na funkcjonowanie systemu politycznego dostarczała merkantylna polityka gospodarcza zapoczątkowana przez ministra finansów Jana Baptystę Colberta (patrz Rozdział o gospodarce). Król, chcąc uzyskać jedność Francji pod każdym względem, a więc i religijnym, odwołał w 1685 roku edykt nantejski. Kult protestancki został we Francji zakazany. Hugenotom, którzy odmawiali przejścia na katolicyzm, dano dwa tygodnie na opuszczenie kraju. Z Francji wyemigrowało przeszło dwieście tysięcy osób, w większości kupców i rzemieślników. To bardzo osłabiło Francję pod względem gospodarczym. Za panowania Ludwika XIV Francja stała się bezsprzecznie potęgą europejską. Król dążył do zapewnienia Francji granic naturalnych (opartych na Renie) i prawie przez całe swoje panowanie prowadził nieustanne wojny.

Wojny Ludwika XIV:

a)1660- zajęcie Franche - Comte i miasta Lill w Niderlandach. Pokój w Akwizgranie 1668.
b)1672- najazd na Holandię. Walka z koalicją Brandenburgii, Austrii i Hiszpanii, zakończona traktatem w Nimwegen (1678).
c)zajęcie niewielkich terenów Holandii oraz terytoriów kolonialnych : Senegalu i Gujany
d)Reuniony - ?pokojowe podboje". Juryści francuscy przygotowywali uzasadnienia roszczeń do określonych ziem, które następnie król kazał zajmować. W ten sposób pozyskał: część Alzacji ze Strasbourgiem, miasto Casale w Sabaudii, Luksemburg i część Lotaryngii. Ludwik XIV osiągnął w 1684 roku wymarzoną granicę na Renie.
e)1686- walka z Ligą Austriacką, czyli Habsburgami, Holendrami oraz książętami Rzeszy.
f)1688-97 - walka z drugą koalicją (Austria, Holandia, Szwecja, Brandenburgia, Sabaudia, Anglia), zakończona pokojem, w Ryswick (1697).
g)1701 -1713 wojna o sukcesję hiszpańską (patrz Wiek XVIII. Sytuacja międzynarodowa).

Wojna ta skończyła się dla Francji niepowodzeniem i Francja przestała być hegemonem w Europie. Zachowała jednak znaczny autorytet polityczny, język francuski stał się językiem elit europejskich, dzięki czemu kultura francuska zdobyła w Europie dominującą pozycję. Kultura Francji okresu Ludwika XIV wniosła ogromny wkład do kultury światowej. Król był wielkim mecenasem, a dwór Wersalu stanowił wzór dla innych monarchów europejskich. We Francji kwitła przede wszystkim literatura dramatyczna i komediopisarstwo: Jean Baptiste Moliere, Pierre Corneille, Jean Racine, La Fontaine, Nicolas Boileau, Francois Fenelon.